Een terugblik op het Reuring!Café: Wat is nodig voor een meer luisterende overheid?

Een avond vol perspectieven

De avond werd muzikaal geopend door de huisband van het ministerie van Algemene Zaken, de Wizards of AZ. Daarna leidde Mark Frequin, bestuurslid van de VOM en voorzitter van Stichting Huh, wat bedoel je?, het gesprek met vier gasten die ieder vanuit hun eigen ervaring reflecteerden op luisteren binnen de overheid:

• Arre Zuurmond, voormalig regeringscommissaris Informatiehuishouding en ombudsman Amsterdam

• Bart Snels, inspecteur-generaal van de inspectie Belastingen, Toeslagen en Douane

• Caelesta Braun, vicevoorzitter van de Raad voor het Openbaar Bestuur en hoogleraar aan de Universiteit Leiden

• Albert Jan Kruiter, medeoprichter van het Instituut voor Publieke Waarden

Luisteren als fundament van vakmanschap

In haar opening benadrukte Ellen Viergever dat er binnen de overheid talloze voorbeelden bestaan van ambtenaren die wél luisteren en op basis daarvan handelen. De uitdaging is volgens haar om deze goede praktijken breder te verspreiden en te verankeren in het dagelijks werk van de overheid.

De verhalen van de sprekers maakten duidelijk waarom dat zo urgent is. Arre Zuurmond deelde een schrijnend voorbeeld van een vrouw die na het overlijden van haar partner vastliep in bureaucratische regels, een situatie waarin gebrek aan luisteren leidde tot onnodige pijn. Zijn inzet leidde uiteindelijk tot een beleidswijziging, maar het verhaal  illustreert hoe kwetsbaar mensen kunnen zijn wanneer systemen niet aansluiten op hun werkelijkheid.

Bart Snels wees erop dat regels in de praktijk vaak heel anders uitpakken dan op papier. Vanuit zijn rol ziet hij dagelijks hoe beleid mensen raakt, en hoe belangrijk het is dat ambtenaren die realiteit blijven opzoeken. Caelesta Braun benadrukte dat politiek leiderschap nodig is om ambtelijk vakmanschap ruimte te geven. Zonder die ruimte blijft luisteren een individuele inspanning in plaats van een collectieve norm.

Albert Jan Kruiter stelde dat ambtenaren wel degelijk ruimte pakken, maar dat zij vervolgens vaak vastlopen op andere regels, controles of verantwoordingsmechanismen. Volgens hem is het tijd om die ruimte expliciet en verantwoordbaar te maken, zodat luisteren niet afhankelijk is van toevallige omstandigheden, maar onderdeel wordt van hoe de overheid werkt.

De rol van leidinggevenden

In het gesprek kwam ook de interne dynamiek binnen organisaties aan bod. Arre Zuurmond wees op de remmende werking van risicomijdende leidinggevenden in/en rijksorganisaties. Caelesta Braun vulde aan dat professionals vooral behoefte hebben aan ruimte en aan leidinggevenden die feedback serieus nemen. De ironie, zo stelde Albert Jan Kruiter, is dat al het risicomanagement de overheid niet heeft behoed voor grote schandalen zoals de toeslagenaffaire. Bart Snels benadrukte dat de overheid zichzelf bijna verstikt met verantwoordingsmechanismen, terwijl de stem van de burger in die processen vaak ontbreekt.

Naar een overheid die luistert

Aan het einde van de avond bracht Ellen Viergever de kern terug naar waar Ambtelijk Vakmanschap voor staat: een overheid die actief luistert naar de samenleving, verhalen ophaalt en begrijpt wat beleid betekent voor mensen. Dat vraagt om reflectie, om ruimte en om moed.

De sprekers schetsten ieder een richting voor de toekomst. Albert Jan Kruiter pleitte voor het heruitvinden van de ‘menselijke staat’. Caelesta Braun benadrukte dat menselijkheid ook betekent dat we kritisch durven kijken naar wat beter kan. Bart Snels wees op het belang van verbinding in een tijd van onzekerheid. En Arre Zuurmond sloot af met een oproep voor een tweedelige overheid: een efficiënte, geautomatiseerde overheid voor standaardprocessen, én een kleinere, mensgerichte overheid voor maatwerk.

Onze gezamenlijke opgave

Voor Ambtelijk Vakmanschap bevestigde deze avond opnieuw hoe belangrijk het is om luisteren centraal te zetten in het ambtelijk werk. Niet als zachte vaardigheid, maar als essentieel onderdeel van professioneel handelen. Een luisterende overheid begint bij ambtenaren die ruimte krijgen én nemen om te begrijpen wat er speelt in de samenleving.

Wij kijken terug op een waardevolle avond vol inzichten, verhalen en inspiratie en nemen deze mee in ons werk om het ambtelijk vakmanschap verder te versterken.

Meer informatie?

WIl je meer informatie over dit onderwerp? Mail ons: ambtelijkvakmanschap@rijksoverheid.nl. Ook kun je het debat terugkijken via het Vimeo-kanaal van de VOM.