Gebiedsgericht samenwerken ondersteund door data

Het Groene Hart

We komen binnen in het kantoor van RVO in Zwolle en worden welkom geheten met een kopje koffie. We zijn met een groep van ongeveer twintig personen. Na een korte introductie gaan we meteen aan de slag.

Op de tafel ligt een grote kaart van het Groene Hart in de Randstad. Bij wijze van check-in worden we gevraagd aan welke kant van het Groene Hart we wonen en welke connectie we met dit gebied hebben.

Het Groene Hart is bekend, we recreëren er of wonen er of rijden er alleen doorheen. We leren dat bodemdaling een gegeven is. Als het een centimeter per jaar is, valt het nog mee. En mocht je het nog niet weten: Woerden is de hoofdstad van het Groene Hart!

De praktijk

Daarna verdelen we ons in drie groepen. Hoe zien wij de toekomst van het Groene Hart, elk vanuit ons eigen perspectief? In korte tijd moet elke groep keuzes maken op een eigen landkaart.

Tafel 1 – Wonen

Casus: Een hoop nieuwe kennisindustrie vestigt zich in Nederland en met name de randstad, met een grote vraag naar dataspecialisten. Daarnaast is er nog steeds een schreeuwend personeelstekort in het OV voor al die forensen. En ook in het onderwijs zijn veel mensen nodig om het datagedreven en agile werken goed in te bedden in de nieuwe generatie.

Vanuit het Rijk is de Regiegroep Verantwoord Onderdak opgericht om deze mensen huisvesting te bieden. De steden zijn al helemaal vol, dus is het Groene Hart aangewezen voor nieuwbouw. De opdracht is: realiseer 50 km² aan duurzame woningen en daarnaast 50 km² aan woningen op water.

De groep denkt aan wonen op het water, zo ontloop je de bodemdaling. Wel lastig dat de bewoners niet aan tafel zitten. Aansluiten bij bestaand infrastructuur is de insteek. Gedacht wordt aan de Krimpenerwaard. Dan is de tijd op.

Tafel 2 – Energie

Casus: De transitie naar een digitale economie is in volle gang. Data en kennis worden steeds belangrijker. Datacentra schieten als paddenstoelen uit de grond en door de groei van de digitale maatschappij stijgt de vraag naar energie enorm.

Om de transitie ook toekomstbestendig te maken is vanuit het Rijk de werkgroep Radicale Vermogens Opbouw opgericht. Met als taak om het vermogen van groene energie flink te verhogen. De Randstad is de grootste energievreter, dus is het Groene Hart aangewezen als projectgebied. De opdracht is: realiseer 50 km² aan zonneparken en vind plek voor 50 grote windturbines.

Voor de plaatsing van windmolens denkt deze groep aan het bijbouwen bij bestaande locaties. Niet te dicht bij woningbouw. En dicht bij het hoofdspanningsnet, daar waar de energie aangeleverd en afgenomen kan worden. Dan klinkt ook hier de zoemer.

Tafel 3 – Water

Casus: Het enige wat we nog niet onder controle hebben is het klimaat. De zomers zijn warmer en droger en de winters kouder en natter. De Elfstedentocht kan dan wel gereden worden, maar we hebben wel te maken met watertekorten in de landbouw, terwijl in de winter de rivieren het water niet aankunnen.

Als onderdeel van de klimaattransitie heeft het Rijk een nieuwe dienst Redirectie Vloeibare Omgeving opgericht, met als taak het landschap anders in te richten, zodat er nooit te veel en nooit te weinig water is. Opdracht: Om genoeg water te hebben in droge periodes moet 50 km² aan waterberging worden gerealiseerd in het Groene Hart, welke gevuld kunnen worden in natte periodes. Daarnaast zijn rivieren een bedreiging voor het stedelijk gebied, waardoor deze moeten worden omgeleid.

Deze groep denkt als snel out of the box en ziet de oplossing graag buiten het Groene Hart: in de afvoer van het water naar de zee. Verder wordt gedacht aan kleine bergingen verspreid over het gebied. Ook komt de gedachte op om mee te bewegen met de natuur.

Databehoefte

Na deze opdracht gaan de deelnemers langs bij iedere subgroep, om te vernemen wat de vraagstukken en oplossingsrichtingen zijn vanuit hun perspectief.

Als de kaarten over elkaar heen worden gelegd, lijkt het een en ander goed te passen. Maar het is natuurlijk wel lastig om vanuit elk afzonderlijk perspectief een afweging te maken voor de gehele opgave. Ook wordt gevoeld dat je bepaalde informatie of afstemming mist.

Daar gaat de vervolgopdracht over:

Jullie hebben nu gezien dat zowel in de breedte als in de diepte er veel data en informatie is. Teruggaand naar het gebied en jullie (deel)opgave: welke data/informatie had jullie geholpen om betere keuzes te maken? Hierbij rekening houdend met thema’s als water, natuur, landbouw, economie, recreatie, enz.

Een greep uit de antwoorden:

• Wat is de lange termijn visie voor het gebied, wat is de gedroomde toekomst en hoe weten we of we daar zijn?
• Historische informatie: waar komen we vandaan, welke afspraken liggen al vast, waar en voor welke periode?
• Wie zijn de stakeholders in het gebied en wat zijn hun belangen?
• Geografische informatie: zowel van het gebied als de omgeving
• Beleidsinhoudelijke informatie (economie, landbouw, wonen, energie, natuur): hoe is de situatie nu en welke keuzes zijn er voor de korte termijn al gemaakt?
• Randvoorwaarden: hoe zit de financiering in elkaar?
• Leren: hoe doen anderen het, wat kunnen we daarvan leren, wat hebben we eerder gedaan, hoe heeft dat uitgepakt?      

Hieraan zie je, dat er méér vragen en data zijn dan je realistischerwijs kunt benutten in een gebiedsopgave. Een Datalab, als multidisciplinair gelegenheidsteam en tijdelijk leerverband, helpt betrokkenen om daarin een weg te vinden. 

De theorie

Een Datalab is gebaseerd op twee onderwijskundige principes: dat leren en presteren beter gaat als je het samen doet (connectivisme) en als je gezamenlijk bouwt aan vertrouwen (self-efficacy). Vanuit het eerste principe is leren een proces dat plaatsvindt binnen een netwerk van verbindingen. Of zoals een deelnemer opmerkte: “Het gaat niet om de actie, maar om de interactie.” Het tweede principe gaat over het geloof in het eigen kunnen, dat betrokkenen sámen tot een passende oplossing(srichting) kunnen komen.

Kort samengevat gaat het dus om het samen, vanuit alle disciplines, formuleren van vragen en zoeken naar antwoorden. Voor gebiedsgericht werken gaat het daarbij om bundeling van kennis van het gebied (het Groene Hart), het inhoudelijke vraagstuk (wonen, energie, water) en data.

Vier processtappen

De collega’s van RVO hebben tot op heden vijf Datalabs uitgevoerd. Qua inhoud en betrokkenen liepen die zeer uiteen, maar het doorlopen proces laat wel een duidelijke rode draad zien.

Het proces kent vier stappen en evenzoveel bijeenkomsten, waarbij deelnemers in de tussenperiode zaken nader uitwerken.

1. In de eerste bijeenkomst maken de specialisten kennis met elkaar, en brengen zij de opgave en de onderliggende vraagstukken in het gebied in de volle breedte in beeld.
2. Daarna wordt focus aangebracht door een aantal zogenoemde ‘userstories’ op te stellen. Dat zijn korte verhalen, waaruit het belang van gebruikers van het gebied spreekt.
3. Vanuit die perspectieven wordt in de tussenperiode naar relevante data gezocht, die in de derde bijeenkomst met elkaar wordt gedeeld en besproken.
4. De verzamelde feedback wordt gebundeld in een aantal inzichtgevende dataproducten, die in de laatste bijeenkomst gezamenlijk worden geduid in het licht van de opgave.

Na afloop van het Datalab kunnen alle betrokkenen verrijkt weer verder.

Een ervaring rijker

Na deze enerverende ochtend gaan ook wij een ervaring rijker weer naar huis. De principes van het Datalab zijn overal toepasbaar waar mensen vanuit verschillende disciplines met elkaar willen samenwerken aan een vraagstuk. Tegelijkertijd zijn we ons bewust geworden van de toegevoegde waarde die data kan hebben.

Méér weten?

In deze brochure lees je alles over het Datalab.

Kijk hier voor inspiratie over de toegevoegde waarde van data.

Kijk hier voor de website van het Expertisecentrum GebiedsGewijs van RVO.