Systeemdialoog: benutten van de kracht van verschillende perspectieven

Samenbrengen van alle perspectieven

Hilbrand (Bureau Systeemdialogen) en Sabina (Universiteit Leiden) bedachten en ontwikkelden de systeemdialoog als methodiek, geïnspireerd door de ervaringen in hun praktijk. Zij ondersteunen uiteenlopende initiatieven en samenwerkingsverbanden binnen zorg en welzijn: van een maatschappelijk actieve voetbalclub tot zorgverzekeraars, gemeenten en het ministerie van VWS. Juist doordat ze op al deze lagen van het systeem meekijken, zien ze steeds dezelfde patronen.

‘Als mensen hebben we de neiging om de wereld te bekijken vanuit ons eigen perspectief en onze eigen waarden en normen,’ vertelt Hilbrand. ‘Dit zie je ook terug in de zorg, waar de opgaven enorm zijn. En wat zagen we daar gebeuren? Regionale samenwerkingen met vooral bestuurders aan tafel. Terwijl het erom gaat dat we álle verschillende perspectieven samenbrengen: van inwoner tot bestuurder, van professional tot financier.’

Een gesprek in gelijkwaardigheid

Het zaadje voor systeemdialogen werd geplant toen Hilbrand en Sabina werkten aan Financieren vanuit de bedoeling, een initiatief met als doel om het systeem van zorg en welzijn weer te laten functioneren vanuit de behoefte van de mens.

Hilbrand: ‘Geen eenvoudige opgave, want het zorgsysteem is bijzonder complex, met veel partijen, regels en uiteenlopende belangen. Om tot een oplossing te komen, zijn mensen uit de praktijk, onderzoek en beleid bij elkaar gebracht: van inwonerscollectieven tot het ministerie, van de Raad voor de Volksgezondheid & Samenleving tot het Zorginstituut.’

Uit dit initiatief kwam een belangrijke les: als je alle relevante perspectieven op een vraagstuk bijeenbrengt, kom je tot andere inzichten en oplossingen. ‘We wilden daarom een onderzoekende dialoog ontwikkelen waarin betrokkenen vanuit alle lagen in gelijkwaardigheid met elkaar in gesprek konden gaan en de kracht van de verschillende perspectieven benut werd. De inzet daarbij in het bijzonder was om ook het inwonersperspectief volwaardig aan tafel te zetten.’

De bedoeling als richtingwijzer

Deze casus leerde hun nog méér. ‘Maatschappelijke opgaven zijn per definitie complex en kennen vaak tegengestelde krachten,’ vervolgt Hilbrand. ‘We willen bijvoorbeeld dat inwoners meer grip krijgen op hun eigen leven, maar tegelijkertijd hebben we wetten, regels en structuren die dat soms beperken. Dat schuurt met elkaar. In een systeemdialoog omarmen we deze complexiteit. We parkeren de neiging of behoefte om snel naar antwoorden en oplossingen te zoeken, en nemen eerst de tijd om werkelijk tot de kern te komen.’

‘Daarnaast is het belangrijk dat je steeds teruggaat naar de bedoeling. Wat is nu echt het hogere doel waaraan we werken?’ zegt Hilbrand. ‘Neem de zorg. De zorg is geen doel op zich; het uiteindelijke doel is dat mensen grip op hun leven hebben en een betekenisvol leven kunnen leiden. Door dat hogere doel steeds als ontwikkelrichting te nemen, ontstaat ruimte om voorbij bestaande structuren en belangen te kijken.’

Aan de slag met een stappenplan

Op basis van deze ervaringen werkten Hilbrand en Sabina de systeemdialoog uit tot een werkvorm, die aan de hand van een compact stappenplan helpt om grip te krijgen op complexe praktijkdilemma’s. Juist wanneer belangen, perspectieven en krachten door elkaar heen lopen.

‘In een systeemdialoog staat het gezamenlijke onderzoek van het vraagstuk centraal,’ legt Hilbrand uit. ‘We beginnen met het ontleden en scherp krijgen van het dilemma. Wat is de context en aanleiding van het vraagstuk? Welke perspectieven zijn betrokken en hoe kijken zij ernaar? Welke tegenstellingen of schuurpunten doen zich voor? En wat precies is onze opgave dan eigenlijk?’ 

‘Daarna onderzoeken we wat helpt of juist hindert en wat de krachten zijn die de situatie in stand houden: de waarden, structuren en overtuigingen,’ gaat hij verder. ‘In de zorg zie je bijvoorbeeld dat inwoners waarden als solidariteit, betekenisgeving en vertrouwen belangrijk vinden, terwijl het systeem vooral is ingericht vanuit effectiviteit, verantwoording en kwaliteitscriteria. Die waarden zijn niet goed of fout, maar verschillend.’

‘Zo kijken we ook naar de kaders en structuren, zoals wet- en regelgeving en financiering. En naar de aannames en overtuigingen die we over het vraagstuk hebben, die ons gedrag bepalen, maar die niet persé kloppend zijn. Door deze onderliggende factoren expliciet te maken, ontstaat inzicht en kunnen we bruggen slaan.’

‘Gaandeweg krijgen deelnemers zicht op het systeem als geheel en zien zij waar de sleutels liggen om mee verder te gaan. Vanuit dat inzicht bespreekt de groep het handelingsperspectief: wat betekenen deze inzichten voor de samenwerking, welke richting willen we op en wat gaan we concreet doen? Dat resulteert in een actieplan, waarin ook wordt vastgelegd welke aanvullende partijen of krachten betrokken moeten worden.’

Haagse Ontmoetingsplekken

Hilbrand en Sabina lieten de deelnemers van de themabijeenkomst de eerste stappen van de werkvorm van de systeemdialoog doorlopen. Saskia de Vin was als deelnemer aanwezig en bracht haar eigen casus in. Zij werkt bij de gemeente Den Haag en is betrokken bij het Nationaal Programma Zuidwest, waar zij zich bezighoudt met bewoners- en jeugdparticipatie. In haar werk ondersteunt zij een aantal ontmoetingsplekken, vaak gedragen door bewonersinitiatieven. De casus die zij inbracht: hoe kunnen deze plekken op de lange termijn blijven bestaan, terwijl de financiering vaak tijdelijk is?

‘Samen met andere deelnemers heb ik gesproken over wat nu eigenlijk de echte uitdaging is. Er loopt zo veel, er zijn zo veel partijen betrokken. Iedereen zoekt zijn eigen oplossing, maakt zijn eigen subsidie. Er is veel bestuurlijke drukte,’ vertelt Saskia. ‘Maar het echte vraagstuk is: hoe gaan we in dit land om met dit soort initiatieven? Kunnen we werken vanuit een gezamenlijk visie op deze bijzondere ontmoetingsplekken? En dat geldt vast niet alleen voor de gemeente Den Haag, maar ook voor andere gemeenten.’

Nieuw handelingsperspectief

De bespreking van haar casus tijdens de bijeenkomst leverde haar nieuw handelingsperspectief op. Een vraag uit de groep – hoe andere nationale programma’s in het land met vergelijkbare vraagstukken omgaan – bleef hangen. ‘In je dagelijks werk raak je snel in de groef van je eigen koker,’ zegt Saskia. ‘Toen iemand vroeg of we niet veel meer met andere nationale programma’s zouden kunnen optrekken, dacht ik: ja, waarom doen we dat eigenlijk niet?’ Dat inzicht nam zij mee terug naar haar organisatie.

Saskia herkent veel in de methodiek van de systeemdialoog. In haar eigen werk werkt zij met zogeheten policy labs, waarin eveneens verschillende perspectieven samenkomen. ‘Complexe problemen kun je niet in je eentje oplossen,’ concludeert ze. ‘Je zult al die perspectieven bij elkaar moeten brengen.’

‘Daarbij gaat het erom een passende balans te vinden tussen geven en nemen. Soms zul je misschien méér moeten geven dan nemen om tot een werkbare oplossing te komen. Mensen kunnen in complexe casussen soms lang doorgaan met overtuigen van de ander. Maar in zo’n situatie heeft iederéén gelijk of ongelijk, afhankelijk van het perspectief van waaruit je kijkt. Dan is het dus essentieel dat je ook bereid bent om te investeren, zonder dat daar meteen iets voor terugkomt. Alleen zo kom je verder.’

Méér weten?

Download hier de methodiekbeschrijving van de Systeemdialoog.  

Lees meer over de achtergrond van de methodiek in dit artikel op de website van Alles is Gezondheid.

Alles is Gezondheid is mede-initiatiefnemer en financier van het initiatief Financieren vanuit de bedoeling, dat de aanleiding en de experimenteerplek was voor het ontwikkelen van de Systeemdialoog als methodiek.